Hendumst í ber!
Nú er berjatími.
Menn, fuglar og ýmis önnur dýr borða eða éta ber. Inni í berjunum eru fræ. Fræin skila sér svo með úrgangi dýranna úti í náttúruna og ef staðurinn er hentugur spíra þau kannski og upp vex ný planta.
Mörgum finnst ber góð á bragðið og þau eru líka mjög holl. Sumir tína mikið magn af berjum og setja í frysti og borða síðan ber allt árið. Svo er líka hægt að búa til ýmsa góða rétti úr berjum, saft og sultu eða hlaup.
Menn borða en dýr éta.
Í berjamó
Helstu ætu villtu berin sem fólk tínir í íslenskri náttúru eru bláber, aðalbláber, krækiber og hrútaber. Fyrir utan hrútaber vaxa þessi ber á lyngi. Lyng er trékennt.
Bláber
Bláberjalyng eru algengt á Íslandi og vex í fremur fjölbreyttu umhverfi: í móum, mýrarþúfum og í birkiskógum.
Berin eru oft fallega blá og laufblöðin eru ávöl fremst. Greinarnar eru brúnleitar.
Mér finnst leiðinlegt að tína ber í marga klukkutíma!
Aðalbláber
Aðalbláberjalyng þekkist frá bláberjalyngi á aðeins tenntum og oddmjóum laufblöðum.
Aðalbláberjalyng vex gjarnan þar sem er snjóþungt á veturna eða í dældum þar sem snjór safnast og helst fram á vor. Á suðvestur horni landsins þarf helst að fara upp í fjallshlíðar til að finna aðalbláber.
Lauf aðalbláberjalyngs fær á sig haustliti á undan bláberjalyngi og það auðveldar að finna það á berjatímanum.
Á Íslandi eru tveir stofnar aðalbláberjalyngs, annar er með bláum berjum en hinn nánast svörtum.
Krækiber
Krækilyng er harðgert og algengt. Það vex í móum, melum, á mýrarþúfum og í grýttu landi (t.d. á áraurum, hrauni og klettum).
Laufblöð krækilyngs sveigjast aftur og mætast jaðrarnir. Laufblaðið myndar þannig eins konar hólk. Þar sem jaðrarnir mætast er áberandi ljós lína.
Krækilyngið blómstrar mjög snemma á vorin pínulitlum vínrauðum blómum. Karlkyns æxlunarfærin, fræflarnir, teygja sig langt út úr blóminu.
Krækiber er svokallað steinaldin. Hart og trjákennt lag myndast utan um sjálft fræið, síðan er hið kjötkennda mjúka lag og yst er skinnið.
Á Íslandi eru tvær gerðir (stofnar) krækiberjalyngs. Önnur er með tvíkynja blómum, sem þýðir að á blómunum eru bæði fræflar og fræva. Hin ber einkynja blóm með annað hvort frævu eða fræflum. Tvíkynja gerðin er langtum algengari.
Hrútaber
Hrútaber vaxa í gróskumiklum brekkum og í undirgróðri í skóglendi. Berin eru sannarlega fagurrauð og falleg. Um er að ræða steinaldin sem sitja þétt saman og hvert er með einum hörðum steini sem inniheldur eitt fræ.
Einkennandi fyrir hrútaberjaplöntuna eru langir angar sem frá henni vaxa og geta orðið næstum tveir metrar. Á þessum öngum, eða ofanjarðarrenglum, vaxa síðan lauf og blóm.
MYNDIR: Blóm á bláberjalyngi sem kallast sætukoppar og blómstrandi krækiberjalyng – (SH).
Rannsakið berin í náttúrunni og hafið eftirfarandi í huga:
- Berið saman búsvæði mismunandi berja útfrá upplýsingum á vef Náttúrufræðistofnunar.
- Berið saman útlit aðalbláberja og bláberja (skoðið laufin, stilkinn og berin sjálf).
- Skoðið krækiberjalyng með augum og fingrum! Sjáið þið hvítu línuna þar sem jaðrarnir á laufi á krækiberjalaufi mætast, sbr. textann hér að framan?
- Hafið þið séð dýr éta ber? Hvaða dýr ætli geri það?
- Tínið ber og borðið! Hvaða ber finnst ykkur best?
- Getið þið fundið fræin í berjunum, eða steinana ef þið eruð með krækiber og hrútaber?
- Teiknið nákvæma mynd af lyngi og berjum.
Skrifið sögu um krakka í berjamó eða frásögn af ykkar eigin berjaferð.
Yrkið um ber. Íhugið fyrst þeirra líf og útlit. Hvaða lýsingarorð eiga við? Hvaða samlíkingar eiga við?